„Nie uczymy uczestnika rozdawania leków. Uczymy go rozpoznawać sytuacje, w których może pomóc poszkodowanemu zastosować jego własny lek lub – zgodnie z aktualnymi zaleceniami – zastosować określoną substancję w ramach pierwszej pomocy.”

Temat leków w pierwszej pomocy często budzi wątpliwości.

Czy osoba bez wykształcenia medycznego może pomóc choremu użyć inhalatora? Czy przy bólu w klatce piersiowej można zastosować aspirynę? Co zrobić, gdy osoba z cukrzycą ma objawy hipoglikemii? A co z nitrogliceryną?

Nie da się odpowiedzieć na wszystkie te pytania jednym zdaniem:

„W pierwszej pomocy nie podajemy leków.”

„Nie uczymy uczestnika rozdawania leków. Uczymy go rozpoznawać sytuacje, w których może pomóc poszkodowanemu zastosować jego własny lek lub – zgodnie z aktualnymi zaleceniami – zastosować określoną substancję w ramach pierwszej pomocy.”

Temat leków w pierwszej pomocy często budzi wątpliwości.

Czy osoba bez wykształcenia medycznego może pomóc choremu użyć inhalatora? Czy przy bólu w klatce piersiowej można zastosować aspirynę? Co zrobić, gdy osoba z cukrzycą ma objawy hipoglikemii? A co z nitrogliceryną?

Nie da się odpowiedzieć na wszystkie te pytania jednym zdaniem:

„W pierwszej pomocy nie podajemy leków.”

Nieprawidłowe byłoby również stwierdzenie:

„W pierwszej pomocy możemy podawać leki.”

Właściwe postępowanie zależy od sytuacji, stanu poszkodowanego, konkretnego preparatu, możliwości jego bezpiecznego zastosowania oraz poziomu wyszkolenia osoby udzielającej pomocy.

Dlatego podczas szkolenia z pierwszej pomocy warto uczyć nie nazw preparatów na pamięć, ale przede wszystkim rozpoznawania sytuacji i świadomego podejmowania decyzji.

Najważniejsza zasada brzmi:

ROZPOZNAJ → OCEŃ → WEZWIJ POMOC → ZASTOSUJ WŁAŚCIWE POSTĘPOWANIE → PONOWNIE OCEŃ

Leki w pierwszej pomocy – dlaczego ten temat wymaga ostrożności?

Pierwsza pomoc polega przede wszystkim na ocenie sytuacji, zabezpieczeniu poszkodowanego, wezwaniu odpowiedniej pomocy i wykonywaniu czynności adekwatnych do jego stanu.

Lek lub preparat nigdy nie powinien przesłonić nam samego człowieka.

Jeżeli uczestnik szkolenia zapamięta tylko:

„ból w klatce – aspiryna”

albo:

„cukrzyca – podaj cukier”

może nie zauważyć znacznie ważniejszych informacji, takich jak utrata przytomności, nieprawidłowy oddech czy gwałtowne pogorszenie stanu.

Dlatego najpierw oceniamy poszkodowanego.

Dopiero później zastanawiamy się nad dalszym postępowaniem.

Astma – pomoc w zastosowaniu własnego inhalatora

Osoba chorująca na astmę może posiadać przy sobie własny inhalator z lekiem stosowanym w przypadku nasilenia objawów.

Jeżeli pojawiają się trudności z oddychaniem, a poszkodowany ma przy sobie swój inhalator doraźny, osoba udzielająca pierwszej pomocy może pomóc mu w jego zastosowaniu. Jeżeli dostępna jest komora inhalacyjna, również może zostać wykorzystana zgodnie z przeznaczeniem.

To bardzo ważne rozróżnienie.

Nie uczymy:

„Podaj choremu lek na astmę.”

Uczymy:

„Pomóż osobie chorującej na astmę zastosować jej własny inhalator, jeżeli ma trudności z samodzielnym użyciem.”

Jak może wyglądać taki scenariusz?

Podczas ćwiczenia uczestnik otrzymuje informację:

„Poszkodowany ma duszność. Mówi, że choruje na astmę i ma przy sobie własny inhalator.”

Zadaniem uczestnika nie jest automatyczne sięgnięcie po preparat.

Powinien najpierw:

• ocenić poszkodowanego,
• zwrócić uwagę na nasilenie problemów z oddychaniem,
• uspokoić osobę,
• pomóc jej przyjąć dogodną pozycję,
• pomóc w zastosowaniu własnego inhalatora,
• obserwować reakcję,
• ponownie oceniać stan,
• w razie ciężkich objawów lub braku poprawy odpowiednio wcześnie wezwać pomoc.

Najważniejszy jest cały proces, a nie samo użycie preparatu.

Ból w klatce piersiowej – najpierw potraktuj sytuację poważnie

Ból lub dyskomfort w klatce piersiowej może mieć wiele przyczyn.

Niektóre z nich mogą stanowić bezpośrednie zagrożenie życia.

Dlatego przy podejrzeniu bólu o charakterze sercowym należy:

• uspokoić poszkodowanego,
• ograniczyć jego wysiłek,
• pozwolić mu przyjąć wygodną pozycję siedzącą lub leżącą,
• odpowiednio wcześnie wezwać pomoc pod numerem 112 lub 999,
• pozostać z poszkodowanym,
• obserwować jego stan.

Aktualne wytyczne dotyczące pierwszej pomocy podkreślają, że osoba z bólem w klatce piersiowej sugerującym przyczynę sercową powinna otrzymać profesjonalną pomoc medyczną.

Aspiryna w pierwszej pomocy – kiedy można ją rozważyć?

To jeden z tematów, który wymaga szczególnie precyzyjnego przekazu.

Według wytycznych Europejskiej Rady Resuscytacji 2025 przytomną osobę dorosłą z bólem w klatce piersiowej sugerującym przyczynę sercową można zachęcić i w razie potrzeby pomóc jej w samodzielnym przyjęciu 150–500 mg aspiryny przeznaczonej do żucia, podczas oczekiwania na profesjonalną pomoc.

Aspiryna powinna zostać:

POGRYZIONA → POŁKNIĘTA

Nie dotyczy to osoby z rozpoznaną alergią na aspirynę.

Nie uczymy zatem prostego hasła:

„Boli klatka = aspiryna.”

Prawidłowy sposób myślenia wygląda raczej tak:

ROZPOZNAJ SYTUACJĘ → OCEŃ POSZKODOWANEGO → WEZWIJ POMOC → ROZWAŻ WŁAŚCIWE POSTĘPOWANIE → OBSERWUJ

To właśnie takie sytuacje warto przećwiczyć praktycznie podczas profesjonalnego kursu pierwszej pomocy.

Nitrogliceryna – pomoc w zastosowaniu własnego leku

Niektóre osoby z rozpoznaną chorobą wieńcową lub dławicą piersiową posiadają przepisany przez lekarza własny preparat nitrogliceryny.

Może występować na przykład w formie:

• aerozolu,
• tabletek.

Jeżeli osoba posiada własny, przepisany jej preparat, wytyczne przewidują możliwość pomocy poszkodowanemu w jego samodzielnym zastosowaniu.

Kluczowe słowa to:

WŁASNY LEK → PRZEPISANY POSZKODOWANEMU → POMOC W SAMODZIELNYM ZASTOSOWANIU

Nie wykorzystujemy leku należącego do innej osoby.

Nie próbujemy również dobierać leku na podstawie własnych przypuszczeń.

Przyjęcie leku nie kończy udzielania pierwszej pomocy

To niezwykle ważna zasada.

Jeżeli osoba z bólem w klatce piersiowej zastosowała własną nitroglicerynę albo przyjęła aspirynę, nie oznacza to:

„Problem rozwiązany.”

Nadal należy:

OBSERWOWAĆ → USPOKAJAĆ → PONOWNIE OCENIAĆ → OCZEKIWAĆ NA POMOC

Stan poszkodowanego może się zmienić.

Jeżeli osoba przestanie reagować, konieczna jest natychmiastowa ponowna ocena.

Jeżeli nie oddycha prawidłowo, należy rozpocząć resuscytację i wykorzystać AED, jeśli jest dostępne.

Hipoglikemia – kiedy niski poziom cukru staje się zagrożeniem?

Hipoglikemia oznacza obniżenie stężenia glukozy we krwi.

Szczególną czujność należy zachować między innymi u osoby:

• chorującej na cukrzycę,
• przewlekle niedożywionej,

u której nagle pojawiają się:

• zaburzenia świadomości,
• nietypowe zachowanie,
• osłabienie,
• splątanie,
• pogorszenie kontaktu,
• inne objawy mogące sugerować niski poziom glukozy.

Aktualne wytyczne ERC 2025 wskazują właśnie na nagłe zaburzenia reakcji lub zmianę zachowania u osoby z cukrzycą albo przewlekłym niedożywieniem jako sytuację, w której należy podejrzewać hipoglikemię.

Najpierw odpowiedz na jedno pytanie

Zanim podamy cokolwiek doustnie, trzeba odpowiedzieć:

Czy poszkodowany jest przytomny i może bezpiecznie połykać?

To jedna z najważniejszych zasad postępowania.

Jeżeli odpowiedź brzmi TAK, można przejść do dalszych czynności.

Jeżeli poszkodowany jest nieprzytomny albo nie może bezpiecznie połykać:

NIC DOUSTNIE.

Nie podajemy:

• napojów,
• tabletek,
• pokarmów,
• cukru,
• glukozy doustnej.

Istnieje ryzyko przedostania się treści do dróg oddechowych.

W takim przypadku należy wezwać pomoc, ocenić oddech i postępować odpowiednio do stanu poszkodowanego.

Jeżeli osoba jest nieprzytomna, ale oddycha prawidłowo i nie istnieją przeciwwskazania wynikające z charakteru zdarzenia, przydatne będzie również przypomnienie zasad opisanych w naszym poradniku: pozycja bezpieczna – kiedy stosować i jak ułożyć poszkodowanego.

Ile glukozy przy hipoglikemii?

Jeżeli osoba jest przytomna i może bezpiecznie połykać, aktualne wytyczne pierwszej pomocy zalecają podanie doustnie:

15–20 g glukozy lub dekstrozy

Najwygodniejszą formą mogą być odpowiednie tabletki.

Jeżeli glukoza lub dekstroza w tabletkach nie są dostępne, można wykorzystać inne źródło cukru, na przykład:

• garść słodkich cukierków,
• około 50–100 ml soku owocowego,
• napój zawierający cukier.

Jeżeli tabletki nie są dostępne, można zastosować również żel glukozowy, częściowo umieszczony przy błonie śluzowej policzka i częściowo połykany.

Najważniejszym warunkiem pozostaje:

POSZKODOWANY MUSI BYĆ PRZYTOMNY I ZDOLNY DO BEZPIECZNEGO POŁYKANIA.

Glukometr w pierwszej pomocy

Jeżeli dostępny jest glukometr, a osoba udzielająca pomocy potrafi prawidłowo się nim posługiwać, można wykonać pomiar stężenia glukozy we krwi.

Za niski wynik wytyczne przyjmują:

poniżej 4,0 mmol/l

lub

poniżej 70 mg/dl

Po zastosowanym postępowaniu można ponownie wykonać pomiar i porównać wynik ze stanem klinicznym poszkodowanego.

Warto jednak pamiętać:

brak glukometru nie może powodować ignorowania poważnych objawów ani nieuzasadnionego opóźniania wezwania pomocy.

Glukometr jest narzędziem wspierającym ocenę – nie zastępuje obserwacji człowieka.

Profesjonalny sprzęt diagnostyczny, w tym urządzenia wykorzystywane przez ratowników do oceny stanu poszkodowanego, można znaleźć w kategorii sprzęt ratowniczy.

Przykładowo zestaw ratownika medycznego KSRG w plecaku zawiera między innymi glukometr, pulsoksymetr i ciśnieniomierz.

Co zrobić po podaniu glukozy?

Nie kończymy pomocy w momencie podania cukru.

Obowiązuje ta sama zasada:

PODANIE → OBSERWACJA → PONOWNA OCENA → DECYZJA

Jeżeli objawy nadal występują i po około 15 minutach nie widać poprawy, aktualne wytyczne przewidują ponowne podanie glukozy doustnej.

Jeżeli objawy ustąpią, po około 5–10 minutach można zachęcić osobę do zjedzenia lekkiej przekąski.

Nadal jednak obserwujemy jej stan.

Glukagon – co powinien wiedzieć uczestnik szkolenia?

Niektórym osobom z cukrzycą przepisuje się glukagon przeznaczony do wykorzystania w przypadku ciężkiej hipoglikemii.

Może występować między innymi jako:

• autostrzykawka,
• preparat do podania donosowego.

W przypadku preparatu przepisanego poszkodowanemu aktualne zalecenia przewidują możliwość jego zastosowania przez samego pacjenta lub przeszkoloną osobę, zgodnie z instrukcją konkretnego preparatu.

I tutaj wracamy do ogólnej zasady:

Nie wystarczy mieć preparat. Trzeba wiedzieć, kiedy i jak go bezpiecznie wykorzystać.

Dlatego aktualne wytyczne pierwszej pomocy podkreślają, że należy korzystać przede wszystkim ze sprzętu i leków, do których użycia jesteśmy odpowiednio przygotowani.

Hipoglikemia u dziecka

Postępowanie z dzieckiem wymaga szczególnej ostrożności.

Wytyczne ERC 2025 wskazują, że u dziecka, które nie jest nieprzytomne, ale nie współpracuje przy połykaniu doustnej glukozy, można rozważyć zastosowanie około:

½ łyżeczki cukru stołowego – około 2,5 g – pod język.

Nie dotyczy to dziecka nieprzytomnego.

U osoby nieprzytomnej nie podajemy doustnie jedzenia, napojów ani cukru.

Kiedy bezwzględnie wezwać pomoc?

Numer alarmowy:

112 lub 999

Profesjonalną pomoc należy wezwać szczególnie wtedy, gdy:

• poszkodowany jest nieprzytomny,
• traci przytomność,
• nie oddycha prawidłowo,
• jego stan gwałtownie się pogarsza,
• pojawia się poważna duszność,
• występuje ból w klatce piersiowej sugerujący stan nagły,
• zastosowane postępowanie nie przynosi poprawy.

W sytuacjach nagłego zagrożenia zdrowia lub życia nie należy zwlekać z uruchomieniem systemu ratownictwa.

Nieprzytomny = nic doustnie

Jeżeli uczestnik szkolenia miałby zapamiętać tylko jedną zasadę dotyczącą hipoglikemii, powinna brzmieć:

OSOBIE NIEPRZYTOMNEJ NIE PODAJEMY NICZEGO DOUSTNIE.

Ani:

• cukru,
• glukozy w tabletkach,
• soku,
• słodkiego napoju,
• jedzenia,
• tabletek.

Jeżeli poszkodowany traci przytomność:

OCEŃ ODDECH → WEZWIJ POMOC → POSTĘPUJ ZGODNIE Z AKTUALNYM STANEM

Nie kontynuujemy automatycznie wcześniejszego schematu tylko dlatego, że kilka minut wcześniej osoba była jeszcze przytomna.

Stan poszkodowanego się zmienił.

Nasze działanie również musi się zmienić.

Astma, ból w klatce piersiowej i hipoglikemia – trzy różne sytuacje

Warto uporządkować najważniejsze informacje.

ASTMA

WŁASNY INHALATOR POSZKODOWANEGO

Pomagamy osobie zastosować jej własny inhalator doraźny, jeśli ma trudności z jego użyciem.

DŁAWICA PIERSIOWA

WŁASNA NITROGLICERYNA PRZEPISANA POSZKODOWANEMU

Możemy pomóc w jej samodzielnym zastosowaniu.

HIPOGLIKEMIA

GLUKOZA / ŹRÓDŁO CUKRU

Może zostać podane doustnie, jeżeli osoba jest przytomna i może bezpiecznie połykać.

BÓL W KLATCE PIERSIOWEJ SUGERUJĄCY PRZYCZYNĘ SERCOWĄ

ASPIRYNA

Według ERC 2025 przytomną osobę dorosłą można zachęcić i w razie potrzeby pomóc jej w samodzielnym pogryzieniu i połknięciu 150–500 mg aspiryny, o ile nie ma rozpoznanej alergii na aspirynę.

Jednocześnie należy wcześnie wezwać profesjonalną pomoc.

Jak uczyć stosowania leków podczas szkolenia pierwszej pomocy?

Najgorszym rozwiązaniem byłoby przygotowanie prezentacji zawierającej tabelę:

lek → dawka → zastosowanie

i polecenie uczestnikom nauczenia się jej na pamięć.

Znacznie lepiej wykorzystać scenariusze.

Stanowisko 1 – astma

Poszkodowany zgłasza duszność.

Informuje uczestnika:

„Choruję na astmę. Mam swój inhalator, ale trudno mi go teraz użyć.”

Cel:

• rozpoznanie problemu,
• ocena osoby,
• właściwa pomoc w zastosowaniu inhalatora,
• obserwacja dalszego stanu.

Stanowisko 2 – ból w klatce piersiowej

Przytomna osoba dorosła zgłasza niepokojący ból w klatce piersiowej.

Cel:

• ograniczenie wysiłku,
• właściwa pozycja,
• wezwanie pomocy,
• ocena możliwości zastosowania aspiryny zgodnie z aktualnymi zaleceniami,
• pomoc w zastosowaniu własnej nitrogliceryny, jeżeli została poszkodowanemu przepisana,
• dalsza obserwacja.

Stanowisko 3 – hipoglikemia

Osoba chorująca na cukrzycę zaczyna zachowywać się nietypowo.

Cel:

• rozpoznanie możliwej hipoglikemii,
• ocena stanu świadomości,
• ustalenie, czy może bezpiecznie połykać,
• ewentualny pomiar glikemii,
• właściwe zastosowanie źródła glukozy,
• ponowna ocena.

Taki sposób prowadzenia zajęć jest zgodny z praktycznym charakterem szkoleń pierwszej pomocy TOMCZAS-MED, podczas których uczestnicy uczą się reagowania w stanach nagłych, a nie jedynie zapamiętywania teorii.

Osoby potrzebujące bardziej zaawansowanego przygotowania mogą sprawdzić także kurs Kwalifikowanej Pierwszej Pomocy, obejmujący ocenę poszkodowanego, stany nagłego zagrożenia życia oraz rozbudowaną część praktyczną.

Zadanie dla przyszłego instruktora

Przygotuj scenariusz hipoglikemii.

Na początku uczestnik zastaje przytomnego poszkodowanego z cukrzycą, który:

• zachowuje się nietypowo,
• jest osłabiony,
• może odpowiadać na pytania,
• może jeszcze bezpiecznie połykać.

Pozwól uczestnikowi rozpocząć działanie.

Po kilku minutach powiedz:

„Poszkodowany przestaje z Tobą rozmawiać i traci przytomność.”

Teraz obserwuj.

Czy uczestnik:

• przestaje próbować podawać cokolwiek doustnie?
• zauważa zmianę sytuacji?
• ponownie ocenia poszkodowanego?
• sprawdza oddech?
• wzywa pomoc?
• dostosowuje swoje działanie do nowego stanu?

Takie ćwiczenie pozwala bardzo szybko ocenić, czy uczestnik rozumie zasady postępowania, czy tylko nauczył się jednego schematu.

Najważniejsza zasada – najpierw człowiek, później preparat

Aspiryna, nitrogliceryna, inhalator czy glukoza mogą być ważnym elementem postępowania.

Żaden z tych preparatów nie może jednak spowodować, że przestaniemy obserwować poszkodowanego.

Najpierw pytamy:

Co się dzieje?

Następnie:

Czy istnieje bezpośrednie zagrożenie życia?

Dopiero później:

Jak mogę pomóc?

A po każdym działaniu:

Czy stan poszkodowanego się zmienił?

Dlatego dobry instruktor nie uczy wyłącznie:

„aspiryna – określona dawka”

czy:

„hipoglikemia – cukier”.

Uczy odpowiadać na pytania:

KIEDY? → KOMU? → DLACZEGO? → W JAKI SPOSÓB? → KIEDY NIE? → CO DALEJ?

Podsumowanie

Leki i określone preparaty mogą pojawiać się w pierwszej pomocy, ale ich wykorzystanie zawsze musi być częścią szerszego postępowania.

W przypadku astmy może to oznaczać pomoc w zastosowaniu własnego inhalatora.

Przy znanej dławicy – pomoc w zastosowaniu przepisanej poszkodowanemu nitrogliceryny.

Przy podejrzeniu hipoglikemii u przytomnej osoby zdolnej do połykania – zastosowanie glukozy lub innego źródła cukru.

Przy bólu w klatce piersiowej sugerującym przyczynę sercową – zgodne z aktualnymi wytycznymi postępowanie obejmujące wezwanie pomocy i możliwość samodzielnego przyjęcia aspiryny przez poszkodowanego.

Ale zawsze obowiązuje ta sama kolejność:

ROZPOZNAJ → OCEŃ → WEZWIJ POMOC → DZIAŁAJ → PONOWNIE OCEŃ

Jeżeli chcesz nauczyć się prawidłowego reagowania w stanach nagłego zagrożenia życia, sprawdź szkolenie z pierwszej pomocy TOMCZAS-MED oraz kurs Kwalifikowanej Pierwszej Pomocy.

TOMCZAS-MED – uczymy świadomego działania, nie samego zapamiętywania procedur.